Her \u015feyi dairesel olarak d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz, d\u00fc\u015f\u00fcnmeliyiz de. Burdaki s\u00f6z konusu dairemiz \u0130nsan-Veri \u0130\u015fleme Merkezleri (V\u0130M) – \u0130klim De\u011fi\u015fimi – G\u0131da – \u0130nsan. \u0130nsanda ba\u015flay\u0131p insanda biten bir daire. Her biri zincirin birer halkas\u0131. Her bir halka kendinden bir \u00f6ncekine ba\u011fl\u0131. <\/p>\n\n\n\n
\u0130nsan -> V\u0130M, V\u0130M -> \u0130klim De\u011fi\u015fimi, \u0130klim De\u011fi\u015fimi -> G\u0131da, G\u0131da -> \u0130nsan<\/p>\n\n\n\n
\u0130nsan – V\u0130M<\/strong><\/p>\n\n\n\n \u0130nsan\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 yapay zeka algoritmalar\u0131na dayal\u0131 programlar\u0131 etik a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7ok \u00e7ok kabaca iki grupta toplayabiliriz: Faydal\u0131lar ve Faydas\u0131zlar. Faydal\u0131lar kategorisi, faydas\u0131 direk ve \u00f6l\u00e7\u00fclebilir olanlar. \u00d6rnek: \u00f6zellikle t\u0131pta ameliyatlarda veya g\u00f6r\u00fcnt\u00fcye dayal\u0131 tetkiklerde kullan\u0131lan g\u00f6r\u00fcnt\u00fc i\u015fleme algoritmalar\u0131na dayal\u0131 programlar. Faydas\u0131zlar kategorisi, zarar\u0131 direk ve \u00f6l\u00e7\u00fclebilir olanlar veya faydas\u0131 direk net anla\u015f\u0131lmayanlar. \u00d6rnek: salt bireysel e\u011flence ama\u00e7l\u0131 kullan\u0131lan g\u00f6r\u00fcnt\u00fc i\u015fleme veya b\u00fcy\u00fck dil modelleri programlar\u0131, s\u0131cak veya so\u011fuk sava\u015flarda kullan\u0131lan malum yaz\u0131l\u0131mlar.<\/p>\n\n\n\n Bu programlar 1990’lardan beri kendi bilgisayarlar\u0131m\u0131zda ya da okullar\u0131m\u0131z\u0131n sunucular\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131m\u0131z bilgisayar programlar\u0131na k\u0131yasla \u00e7ok daha fazla enerji t\u00fcketiyor. <\/p>\n\n\n\n Bu enerjiyi kar\u015f\u0131layabilmek i\u00e7in insan, insan\u0131n faydal\u0131\/faydas\u0131z ihtiyac\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131layabilmek i\u00e7in d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir yan\u0131nda Veri \u0130\u015fleme Merkezleri (V\u0130M) kuruyor.<\/p>\n\n\n\n V\u0130M-\u0130klim De\u011fi\u015fimi<\/strong><\/p>\n\n\n\n Bu V\u0130M’ler sera gaz\u0131 sal\u0131yor atmosfere, yani \u0131s\u0131y\u0131 tutan gazlar. Bu gazlar\u0131n ba\u015fl\u0131calar\u0131 karbondioksit ve metan. 2023 y\u0131l\u0131nda M\u00fchendislik ve Fen Bilimleri Dergisin’de yay\u0131nlanan bir ara\u015ft\u0131rma, 8 Milyar A\u011fa\u00e7 hareketi kapsam\u0131nda yap\u0131lan bir ara\u015ft\u0131rma sonucuna at\u0131f yapm\u0131\u015f. Buna g\u00f6re, sera gaz\u0131 salan ba\u015fl\u0131ca sekt\u00f6rler aras\u0131nda bir numarada art\u0131k V\u0130M’ler var (%3.7). Eskiden havac\u0131l\u0131k sekt\u00f6r\u00fc bir numarayd\u0131 (%2.4). O y\u00fczden hat\u0131rlarsan\u0131z u\u00e7akla \u00e7ok yolculuk yapanlar\u0131n karbon ayak izleri hep fazla \u00e7\u0131kard\u0131, g\u00fcndelik hayatlar\u0131ndaki \u00e7evreci uygulamalara ra\u011fmen.<\/p>\n\n\n\n Fazla karbondioksit ise direk kurakl\u0131k, s\u0131cak hava dalgalar\u0131 ve dengesiz ya\u011f\u0131\u015flar ile ilgili.<\/p>\n\n\n\n \u0130klim De\u011fi\u015fimi-G\u0131da \u00dcretimi-\u0130nsan<\/strong><\/p>\n\n\n\n Kurakl\u0131k, s\u0131cak hava dalgalar\u0131 ve dengesiz ya\u011f\u0131\u015flar ise direk \u00fcr\u00fcnlerle ilgili. \u00d6zellikle son birka\u00e7 y\u0131ld\u0131r kendi bah\u00e7emizde de \u00fcz\u00fcm ve zeytinde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz rekoltede a\u015f\u0131r\u0131 art\u0131\u015f veya a\u015f\u0131r\u0131 azalma gibi dengesizliklere yol a\u00e7\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \u00dcr\u00fcnler mesela a\u011fa\u00e7lar ayr\u0131ca V\u0130M’in sald\u0131\u011f\u0131 karbondioksitin de direk etkisi alt\u0131nda. Fazla karbondioksit a\u011fa\u00e7lar\u0131n dal \u00fcretme ve b\u00fcy\u00fcmesi \u00fcst\u00fcnde etkili. Bir a\u011fac\u0131n \u00f6mr\u00fc boyunca bu etkinin k\u0131sa vadede pozitif olurken uzun vadede negatife d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6yl\u00fcyor baz\u0131 kaynaklar: Mesela \u00c7ek\u00fcl Vakf\u0131n’dan yap\u0131lan a\u00e7\u0131klama uzun vadede havadaki fazla karbondioksitin a\u011fa\u00e7ta daha zay\u0131f odunsu b\u00fcy\u00fcme ve daha yava\u015f dal \u00fcretme ve b\u00fcy\u00fcme ile ilgili oldu\u011funu s\u00f6yledi. Say\u0131sal bir ili\u015fkiye dair net bilgi yok, yani ne kadar karbondioksit art\u0131\u015f\u0131 a\u011fac\u0131n b\u00fcy\u00fcmesinde ne kadarl\u0131k azalmaya yol a\u00e7\u0131yor. Cevaplanmas\u0131 kolay bir soru de\u011fil. \u00c7\u00fcnk\u00fc sonu\u00e7lar a\u011fac\u0131n t\u00fcr\u00fcne ve bulundu\u011fu iklim t\u00fcr\u00fcne ba\u011fl\u0131. Tabiiki toprak yap\u0131s\u0131n\u0131, \u00e7evre bitkileri, genel bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fcn\u00fc, hava kirlilik endekslerini, ya\u011f\u0131\u015f miktarlar\u0131n\u0131, g\u00fcne\u015fli g\u00fcn say\u0131lar\u0131n\u0131 vb. de i\u015fin i\u00e7ine katmak ve zamana g\u00f6re \u00f6l\u00e7\u00fcmler almak gerekir. Kapsaml\u0131 ve state-of-the-art istatistiksel modellemeler gerekir ama yine de nicel sonu\u00e7lar\u0131n elde edilmesi baya\u011f\u0131 zor bir problem. <\/p>\n\n\n\n G\u0131da \u00fcretimindeki bu dengesizlikler, \u00f6ng\u00f6rememe, direk insan\u0131 etkiliyor, \u00fcretici ve t\u00fcketici. <\/p>\n\n\n\n Sonu\u00e7<\/strong><\/p>\n\n\n\n B\u00fct\u00fcn bunlardan \u00e7\u0131kan b\u00fct\u00fcnsel yakla\u015f\u0131m\u0131m\u0131z ne olmal\u0131?<\/p>\n\n\n\n Kaynaklar<\/strong><\/p>\n\n\n\n\n