Her şeyi dairesel olarak düşünebiliriz, düşünmeliyiz de. Burdaki söz konusu dairemiz İnsan-Veri İşleme Merkezleri (VİM) – İklim Değişimi – Gıda – İnsan. İnsanda başlayıp insanda biten bir daire. Her biri zincirin birer halkası. Her bir halka kendinden bir öncekine bağlı.
İnsan -> VİM, VİM -> İklim Değişimi, İklim Değişimi -> Gıda, Gıda -> İnsan
İnsan – VİM
İnsanın yarattığı yapay zeka algoritmalarına dayalı programları etik açısından çok çok kabaca iki grupta toplayabiliriz: Faydalılar ve Faydasızlar. Faydalılar kategorisi, faydası direk ve ölçülebilir olanlar. Örnek: özellikle tıpta ameliyatlarda veya görüntüye dayalı tetkiklerde kullanılan görüntü işleme algoritmalarına dayalı programlar. Faydasızlar kategorisi, zararı direk ve ölçülebilir olanlar veya faydası direk net anlaşılmayanlar. Örnek: salt bireysel eğlence amaçlı kullanılan görüntü işleme veya büyük dil modelleri programları, sıcak veya soğuk savaşlarda kullanılan malum yazılımlar.
Bu programlar 1990’lardan beri kendi bilgisayarlarımızda ya da okullarımızın sunucularında yazdığımız bilgisayar programlarına kıyasla çok daha fazla enerji tüketiyor.
Bu enerjiyi karşılayabilmek için insan, insanın faydalı/faydasız ihtiyacını karşılayabilmek için dünyanın dört bir yanında Veri İşleme Merkezleri (VİM) kuruyor.
VİM-İklim Değişimi
Bu VİM’ler sera gazı salıyor atmosfere, yani ısıyı tutan gazlar. Bu gazların başlıcaları karbondioksit ve metan. 2023 yılında Mühendislik ve Fen Bilimleri Dergisin’de yayınlanan bir araştırma, 8 Milyar Ağaç hareketi kapsamında yapılan bir araştırma sonucuna atıf yapmış. Buna göre, sera gazı salan başlıca sektörler arasında bir numarada artık VİM’ler var (%3.7). Eskiden havacılık sektörü bir numaraydı (%2.4). O yüzden hatırlarsanız uçakla çok yolculuk yapanların karbon ayak izleri hep fazla çıkardı, gündelik hayatlarındaki çevreci uygulamalara rağmen.
Fazla karbondioksit ise direk kuraklık, sıcak hava dalgaları ve dengesiz yağışlar ile ilgili.
İklim Değişimi-Gıda Üretimi-İnsan
Kuraklık, sıcak hava dalgaları ve dengesiz yağışlar ise direk ürünlerle ilgili. Özellikle son birkaç yıldır kendi bahçemizde de üzüm ve zeytinde gördüğümüz rekoltede aşırı artış veya aşırı azalma gibi dengesizliklere yol açıyor.
Ürünler mesela ağaçlar ayrıca VİM’in saldığı karbondioksitin de direk etkisi altında. Fazla karbondioksit ağaçların dal üretme ve büyümesi üstünde etkili. Bir ağacın ömrü boyunca bu etkinin kısa vadede pozitif olurken uzun vadede negatife dönüştüğünü söylüyor bazı kaynaklar: Mesela Çekül Vakfın’dan yapılan açıklama uzun vadede havadaki fazla karbondioksitin ağaçta daha zayıf odunsu büyüme ve daha yavaş dal üretme ve büyüme ile ilgili olduğunu söyledi. Sayısal bir ilişkiye dair net bilgi yok, yani ne kadar karbondioksit artışı ağacın büyümesinde ne kadarlık azalmaya yol açıyor. Cevaplanması kolay bir soru değil. Çünkü sonuçlar ağacın türüne ve bulunduğu iklim türüne bağlı. Tabiiki toprak yapısını, çevre bitkileri, genel bitki örtüsünü, hava kirlilik endekslerini, yağış miktarlarını, güneşli gün sayılarını vb. de işin içine katmak ve zamana göre ölçümler almak gerekir. Kapsamlı ve state-of-the-art istatistiksel modellemeler gerekir ama yine de nicel sonuçların elde edilmesi bayağı zor bir problem.
Gıda üretimindeki bu dengesizlikler, öngörememe, direk insanı etkiliyor, üretici ve tüketici.
Sonuç
Bütün bunlardan çıkan bütünsel yaklaşımımız ne olmalı?
- Bir dahaki sefere chatgpt gibi büyük dil modelleri kullandığımızda bilinçli olalım. Kullanmadaki amacımızı sorgulayalım.
- Permakültür öğrenelim.
- Bir zeytin ağacı gibi bilge ve dayanıklı olmak hayat amacımız olsun.
Kaynaklar
English 
Turkish